آیا روان‌درمانی آنلاین به اندازه درمان حضوری اثربخش است؟
برای بسیاری از فارسی‌زبانانی که خارج از ایران زندگی می‌کنند، پیدا کردن درمانگری که هم به زبان مادری‌شان صحبت کند و هم تجربه مهاجرت را از نزدیک بشناسد، ساده نیست. روان‌درمانی آنلاین این فاصله را کوتاه می‌کند؛ اما پرسش مهمی باقی می‌ماند: آیا درمانی که از پشت صفحه نمایش انجام می‌شود، واقعاً همان اثر درمان حضوری را دارد؟
در این نوشته، خلاصه‌ای از آنچه پژوهش‌های علمی تا امروز نشان داده‌اند را مرور می‌کنیم.
روان‌درمانی آنلاین دقیقاً یعنی چه؟
در پژوهش‌ها معمولاً دو شکل اصلی از درمان آنلاین بررسی می‌شود:
- روان‌درمانی ویدئویی (Videoconferencing Psychotherapy): جلسه زنده و هم‌زمان با درمانگر، از طریق تماس تصویری؛ مشابه جلسه حضوری، اما از راه دور.
- درمان‌های اینترنتی (Internet-delivered Interventions): برنامه‌های ساختارمند آنلاین، معمولاً بر پایه درمان شناختی‌رفتاری، که با راهنمایی و پیگیری درمانگر انجام می‌شوند.
جلسات من از نوع اول هستند: جلسه زنده، فردی و تصویری.
پژوهش‌ها چه می‌گویند؟
۱. درمان ویدئویی در نتیجه درمان، از درمان حضوری عقب‌تر نیست. در یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل که نتایج روان‌درمانی ویدئویی و حضوری را مقایسه کرده است، اثربخشی درمان ویدئویی «غیرفروتر» (non-inferior) از درمان حضوری گزارش شد؛ یعنی کاهش علائم در دو شیوه، در حد قابل مقایسه بود (Norwood و همکاران، ۲۰۱۸). فراتحلیل‌های جدیدتر نیز در مجموع به نتیجه مشابهی رسیده‌اند و تفاوت معناداری میان درمان ویدئویی و حضوری در بیشتر پیامدهای درمانی گزارش نکرده‌اند (Batastini و همکاران، ۲۰۲۱؛ Fernandez و همکاران، ۲۰۲۱).
۲. درمان‌های اینترنتیِ همراه با راهنمایی درمانگر نیز نتایج مشابهی داشته‌اند. فراتحلیلی که ۲۰ کارآزمایی بالینی تصادفی‌شده را بررسی کرده، نشان داده است که درمان شناختی‌رفتاری اینترنتیِ همراه با راهنمایی، در مشکلاتی مانند افسردگی و اضطراب، اثری هم‌اندازه با درمان شناختی‌رفتاری حضوری دارد (Carlbring و همکاران، ۲۰۱۸).
۳. رابطه درمانی شکل می‌گیرد؛ اما به توجه بیشتری نیاز دارد. رابطه درمانی (اتحاد درمانی) یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت هر روان‌درمانی است. شواهد نشان می‌دهد این رابطه در جلسات ویدئویی هم به‌خوبی شکل می‌گیرد، هرچند در برخی مطالعات کمی ضعیف‌تر از جلسات حضوری ارزیابی شده است (Norwood و همکاران، ۲۰۱۸). به همین دلیل، در درمان آنلاین، درمانگر باید آگاهانه‌تر به کیفیت ارتباط، احساس امنیت مراجع و نشانه‌های غیرکلامی توجه کند.
برای فارسی‌زبانان خارج از ایران چه معنایی دارد؟
درمان آنلاین برای مهاجران مزیت‌هایی دارد که در پژوهش‌های عمومی کمتر دیده می‌شود:
- زبان مادری: بیان احساس‌های عمیق، خاطره‌ها و تجربه‌های دردناک، اغلب به زبان مادری ساده‌تر و دقیق‌تر است.
- فهم زمینه فرهنگی: درمانگری که با فرهنگ، خانواده و تجربه مهاجرت ایرانی آشناست، لازم نیست همه‌چیز را از صفر توضیح بشنود.
- پیوستگی درمان: با جابه‌جایی شهر یا کشور، درمان قطع نمی‌شود.
- دسترسی: بدون رفت‌وآمد، از هر کشوری و با هماهنگی منطقه زمانی.
چه زمانی درمان حضوری انتخاب بهتری است؟
درمان آنلاین برای همه شرایط مناسب نیست. در موقعیت‌های بحرانی و اورژانسی، مانند افکار جدی آسیب به خود یا دیگران، باید فوراً با خدمات اورژانس محلی تماس بگیرید. همچنین اگر در خانه فضای خصوصی و امن برای صحبت ندارید، یا اینترنت پایداری در دسترس نیست، بهتر است پیش از شروع درباره راه‌حل‌ها با درمانگر صحبت کنید.
برای بهترین تجربه از جلسه آنلاین
- جایی آرام و خصوصی انتخاب کنید که کسی صدای شما را نشنود.
- از هدفون استفاده کنید.
- چند دقیقه پیش از جلسه، اینترنت و دوربین را بررسی کنید.
- با جلسه آنلاین مثل یک قرار حضوری رفتار کنید: اعلان‌ها را خاموش کنید و زمانی برای خودتان بگذارید.
جمع‌بندی
بر اساس شواهد موجود، روان‌درمانی ویدئویی برای بسیاری از مشکلات رایج روان‌شناختی، اثربخشی‌ای قابل مقایسه با درمان حضوری دارد. برای فارسی‌زبانانی که دور از ایران زندگی می‌کنند، این شیوه می‌تواند امکان درمان به زبان مادری و با درمانگری آشنا با تجربه مهاجرت را فراهم کند؛ به شرط آنکه فضای امن، خصوصی و رابطه درمانی قابل اعتماد برای جلسات فراهم باشد.
منابع
- Carlbring, P., Andersson, G., Cuijpers, P., Riper, H., & Hedman-Lagerlöf, E. (2018). Internet-based vs. face-to-face cognitive behavior therapy for psychiatric and somatic disorders: An updated systematic review and meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 47(1), 1–18.
- Norwood, C., Moghaddam, N. G., Malins, S., & Sabin-Farrell, R. (2018). Working alliance and outcome effectiveness in videoconferencing psychotherapy: A systematic review and noninferiority meta-analysis. Clinical Psychology & Psychotherapy, 25(6), 797–808.
- Batastini, A. B., Paprzycki, P., Jones, A. C. T., & MacLean, N. (2021). Are videoconferenced mental and behavioral health services just as good as in-person? A meta-analysis of a fast-growing practice. Clinical Psychology Review, 83, 101944.
- Fernandez, E., Woldgabreal, Y., Day, A., Pham, T., Gleich, B., & Aboujaoude, E. (2021). Live psychotherapy by video versus in-person: A meta-analysis of efficacy and its relationship to types and targets of treatment. Clinical Psychology & Psychotherapy, 28(6), 1535–1549.